Theo cụ công cụ bà cao cả ở Vạn Giã, mà hiện tại có con cháu nối đời theo nghề đi địu (nghề phá hoang trầm kỳ), cho thấy Nơi phát tích nghề đi địu là từ thôn quang quẻ Đông, xóm Ninh Đông, huyện Ninh Hòa, rồi sau mới lan dần ra huyện Vạn Ninh. Còn trước nữa, tức thị người huyện Tân Định (Ninh Hòa) học nghề này từ đâu, thì việc ấy không một ai biết một cách kĩ càng. tượng trầm hương Miếng trầm hương có lượng tinh dầu tương đối cao Trong nguồn tài nguyên rừng, trầm hương và kỳ nam (gọi tắt là trầm kỳ) là 2 loại lâm đặc sản có Chi phí trị tiền bạc lớn nhất. Trầm hương & kỳ nam là phần gỗ đựng được nhiều nhựa thơm sinh ra từ thân cây dó bầu mọc hoang trong những cánh rừng già Trung bộ. Cây dó có 2 loại: dó bầu (tên kỹ thuật là Aquilaria agallocha) & dó gạch hay nói một cách khác là dó niệt (Aquilaria malaccensis). Dó gạch cũng cho trầm nhưng mùi thơm nồng, hắc, có vị tanh và Chi phí trị thấp. Chỉ có dó bầu mới cho ta trầm tốt và kỳ nam. Về căn nguyên tạo trầm kỳ của cây dó, có khá nhiều giả thuyết khác nhau. Từ thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784) đã viết trong sách Phủ biên tạp lục: “Hương ấy là bởi ở ruột cây dó kết thành. Dó có ba loại: dó lưỡi trâu thì thành khổ trầm, dó niệt thì thành trầm hương, dó bầu thì thành kỳ nam hương. Người ta thấy cây già lá vàng mà nhỏ, thân nhiều u bướu, thì biết ngay là có hương, chặt mổ để lấy”. Trước trên đây cây dó bầu mọc nhiều ở những vùng rừng núi của tỉnh giấc Khánh Hòa. Sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, phần viết về thổ sản của tỉnh giấc Khánh Hoà cũng ghi: “Vùng núi những huyện đều có kỳ nam, trầm hương. Dân làng mạc An Thành huyện Tân Định hàng năm đi kiếm để nạp, năm nào không có kỳ nam phải nạp thay bằng trầm hương”. Trầm Khánh Hòa tập trung nhiều ở rừng núi các huyện Vạn Ninh, Ninh Hòa, Khánh Vĩnh, trong đó nổi tiếng đặc biệt là vùng núi Hòn Chảo ở Tu Bông, Vạn Giã (thuộc huyện Vạn Ninh) mà nổi tiếng đã đi vào ca dao: “Cây quế thiên thai mọc không tính khe đá, Trầm Nơi Vạn Giã hương toả sơn lâm”. thác trầm hương Cây dó bâu tạo trầm hương khi được đặt câu hỏi về ông tổ của nghề, cụ công cụ bà to tuổi cho thấy, nghề này không có ông tổ, cũng như với những nghề đi củi, đốt than, chặt cây, đẵn gỗ, làm súc, chặt củi kèo, củi thước, gài bẫy, đi săn… Có thể kể ra đây những lớp người tiên phong từ thời rất lâu rồi, đấy là ông Thừa Lương (con chồng Cửu, ở Vạn Giã), nối tiếp là Bảy Lùn, Bảy Ba, ông Bớt (Nguyễn Hường), rồi đến ông Phạm Hỉnh (tên có tên thường gọi là ông Điền) ở làng mạc Vạn Bình, ông Giỏi, và lớp sắp nhất là ông Sáu Mùi (Nguyễn Mùi). Tất cả những người ấy đều đi tìm kiếm trầm hương, kỳ nam từ xa xưa 1975. tới các năm 80 (thế kỷ XX) ở huyện Vạn Ninh, các xóm Vạn Thắng, Vạn Phú, Vạn Hưng… & nhất là tại thị trấn Vạn Giã, số người đi núi tìm trầm hương nhiều lắm. Họ ra tới La 2, Phước Lãnh (Phú Yên), An Khê (Bình Định), rồi Ba Tơ (Quảng Ngãi), đến tới tận Quế Sơn, Trung Phước, Trà My, Tác Bỏ (Quảng Nam), lặn lội vào tận rừng sâu, lên tít núi cao, hợp tác với người dân tộc tại địa phương để tìm trầm hương. Ở Vạn Ninh, mãi đến tới hôm nay, vẫn còn nhiều bạn đi tìm trầm kỳ, lục lạo, đào xới các gốc cây dó mà ngày trước họ đã tìm bắt gặp, với kì vọng còn sót lại chút gì. đó là 1 nghề hết sức cam go, mất an toàn, có lúc còn mất cả tính mạng: hot rét do muỗi rừng, gặp ác thú, lạc đường, bị nước bọn cuốn trôi… thành ra mới có chuyện “ngậm ngãi tìm trầm”, rồi hóa thành người rừng như lời kể lại của rất nhiều cụ thời xưa. và đúng là “ăn của rừng, rưng rưng nước mắt”! cách nhận biết trầm hương
